Machines

In 1876 bouwde Smulders een stoomschorsbemaling voor de leerlooierij, maar het blijft onduidelijk of dit voor een bepaald bedrijf, zichzelf, of als demonstratiemodel was. De machine werd in Waalwijk geïnstalleerd, midden in de Langstraat, waar veel leerlooierijen zaten.

Op 15 februari 1877 plaatste Smulders zijn eerste advertentie in de Schiedamsche Courant voor machines die kunstboter (margarine) konden maken, en meldde daarbij dat hij al veel van deze apparaten had geleverd. Dit geeft aan dat het bedrijf aanzienlijk produceerde, hoewel hierover weinig bekend is. Anderhalf jaar later werden deze kunstboter-machines door Smulders gepresenteerd als een specialiteit van het bedrijf, wat lange tijd zo bleef.

In 1879 investeerde Smulders met twee aandelen ter waarde van fl. 10.000 in de Middelburgsche Kunstboterfabriek, ongetwijfeld om de verkoop van zijn machines te stimuleren. Hij werd commissaris in deze nieuwe onderneming, opgericht door zes mensen op 2 juli van dat jaar.

Later adverteerde Smulders met Amerikaanse werktuigen voor boterfabrieken. Of hij handelde namens een Amerikaanse leverancier of zelf deze machines had aangeschaft voor inspiratie, is niet duidelijk. In 1884 mocht Smulders drie complete installaties leveren voor nieuwe kunstboterfabrieken in Haarlem, Zwijndrecht en Manchester, wat volgens de krant het bewijs was voor de kwaliteit van zijn producten.

De gebruikte maaltoestellen uit een rijstpellerij tonen aan dat A.F. een breed aanbod aan machines verhandelde. In 1879 leverde hij de machinerieën voor een modern ingerichte diamantslijperij van Hemmers in Amsterdam, uitgerust met 46 molens en aangedreven door een 24 pk-motor. Dit project leek niet succesvol, want ruim een half jaar later adverteerde Smulders met een volledig draaiende stoomdiamantslijperij met 62 molens, allemaal nieuw. Weer een half jaar later werd G.J.N. von Glahn namens de Utrechtsche IJzergieterij tot directeur aangesteld bij de inmiddels Anna genaamde slijperij, wat suggereert dat Smulders het bedrijf zelf overnam.

Ook in 1879 bouwde Smulders, samen met Van Schijndel en Van Dijk, een klompenfabriek in Gemert, waarschijnlijk voorzien van eigen machines. Smulders bood dergelijke machines te koop aan, naast vrijwel nieuwe machines uit de Parijse fabriek van F. Arbey. Het roept de vraag op of Smulders deze laatste machines gebruikte om zijn eigen ontwerpen te ontwikkelen.

Smulders nam ditmaal aantoonbaar deel aan een tentoonstelling in Arnhem, waar het bedrijf twee producten presenteerde: een werkende trasmolen en diverse mitrailleurs. Deze wapens, tentoongesteld bij Musis Sacrum, kregen veel aandacht (Het Nieuws van den Dag, 10 september 1879). Het is opvallend hoe Smulders betrokken was bij de vervaardiging van wapens, al blijft onduidelijk of hij ze daadwerkelijk verkocht heeft.

In Tiel werd in 1879 voor een lage prijs een ijzeren, deels gegoten schoorsteenpijp van de voormalige garancinefabriek aangeboden – een pijp die vier jaar eerder door A.F. Smulders te Utrecht was gemaakt (Nieuwe Tielsche Courant, 15 oktober 1879). Dit is een voorbeeld van een Smulders-product waarover weinig bekend is. Of de vermelding van de fabrikant van bijzondere betekenis was, blijft gissen. Evenmin weten we of Smulders vaker fabrieksuitrusting heeft geproduceerd.

Foto: 1. Pakhuis van de Middelburgsche Margarinefabriek. Foto uit: Franken, A.F.: “The Middelburg Margarine Works; Geschiedenis van een Middelburgse margarinefabriek”, De Wete, 31(2) april 2002.
Foto: 2. Door Smulders (of Werf Gusto) geleverde locomobiel. Foto: Digitale Collectie St. Erfgoed Werf Gusto – Fotograaf: Onbekend.
Foto: 3. Drijvende heistelling, gebouwd door A.F. Smulders. Foto: Uit de brochure ‘Pile and Driving Installations 1904’ – Fotograaf: Onbekend.

Toen Smulders eind 1880 een zeepketel en loogketels te koop aanbood, is het mogelijk dat hij zich ook bezig ging houden met machines voor zeepfabricage (Algemeen Handelsblad, 27 november 1880). Daarnaast werden werktuigen voor papier- en bloemfabrieken aangeboden (respectievelijk Algemeen Handelsblad 11 oktober 1881 en 8 september 1882), evenals lintzaagmachines met zagen (De Amsterdammer, 5 april 1883).

In 1883 vroeg Smulders de gemeenteraad van Zwolle om een concessie voor de aanleg van een hoogdrukwaterleiding voor de stad. Er waren nog drie eerdere aanvragen geweest (Algemeen Handelsblad, 6 juni 1883). Wie uiteindelijk de opdracht kreeg, is niet duidelijk, maar waarschijnlijk niet Smulders.

In 1887 bood Smulders vier Morisson-heimachines te koop of te huur aan (Algemeen Handelsblad, 24 september 1887). Het blijft onbekend of deze machines nieuw of gebruikt waren, dan wel eigen fabricaat. In elk geval toont het de belangstelling van het bedrijf voor dit soort apparatuur. Eerder verkochte locomobielen werden bovendien vaak ingezet als heimachines. In 1889 leverde Smulders twee locomobielen aan Duitse klanten (Nieuws van den Dag, 4 februari 1890), vermoedelijk bestemd voor de aandrijving van tussenpompen in stortleidingen vanaf geleverde elevateurs (Foto: 2).

Er werden ook losse onderdelen aangeboden, zoals een verbeterd stoomheiblok (Algemeen Handelsblad, 24 januari 1882); de beschrijving duidt op voortdurende innovatie. Een jaar later kwam een zelfwerkend stoomheiblok op de markt dat op elke bestaande machine kon worden gemonteerd en steeds in werking te zien was in de fabriek van Smulders (De Amsterdammer, 4 februari 1883). Volgens de brochure ‘Pile and Driving Installations’ uit 1904 heeft Smulders in totaal 52 hei-installaties geleverd tot dat moment, zonder onderscheid tussen installaties op land of op het water (Foto: 3).

Hoewel spoorwegmaterieel tot de bedrijfsproducten behoorde, bleef het lang stil rondom dit segment. Pas eind 1881 werden er weer twee locomotieven besteld, die ingezet zouden worden voor de uitbreiding van Scheveningen (Tilburgsche Courant, 18 december 1881).

Geschiedenis van een Schiedamse scheepswerf